Hệ miễn dịch của con người là một mạng lưới phức tạp, trong đó các tế bào miễn dịch không chỉ phụ thuộc vào tín hiệu sinh học mà còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ trạng thái chuyển hóa của cơ thể. Một nghiên cứu gần đây công bố trên tạp chí Nature đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho thấy việc ăn uống có thể nhanh chóng “kích hoạt” hệ miễn dịch, đặc biệt là tế bào T – thành phần then chốt trong đáp ứng miễn dịch thích ứng.
Tế bào T (T lymphocytes) đóng vai trò trung tâm trong việc nhận diện và tiêu diệt các tác nhân gây bệnh như virus, vi khuẩn và tế bào ung thư. Tuy nhiên, quá trình hoạt hóa của tế bào T đòi hỏi một lượng năng lượng rất lớn, bao gồm việc tăng cường chuyển hóa glucose, tổng hợp protein và hoạt động của ty thể. Điều này đặt ra câu hỏi quan trọng: liệu trạng thái dinh dưỡng của cơ thể có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động của các tế bào này hay không?
Để trả lời câu hỏi này, nhóm nghiên cứu đã tiến hành thí nghiệm trên cả người và mô hình động vật. Ở người, mẫu máu được thu thập vào hai thời điểm: sau một đêm nhịn ăn và sau khoảng 6 giờ trong đó người tham gia được ăn uống tự do. Các tế bào T từ các mẫu này sau đó được phân tích về mặt chuyển hóa và chức năng. Song song đó, các thí nghiệm trên chuột được thực hiện nhằm đánh giá khả năng tăng sinh và hiệu quả bảo vệ chống lại nhiễm trùng của tế bào T trong hai trạng thái “đói” và “no”.
Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai trạng thái. Các tế bào T thu được sau khi ăn có khả năng hấp thu glucose cao hơn, tích lũy nhiều lipid hơn và thể hiện hoạt động ty thể hiệu quả hơn so với tế bào T ở trạng thái nhịn ăn. Những thay đổi này phản ánh sự gia tăng mạnh mẽ của quá trình chuyển hóa nội bào – yếu tố thiết yếu cho việc kích hoạt và tăng sinh tế bào T.
Trong các thí nghiệm trên chuột, tế bào T từ nhóm được cho ăn không chỉ tăng sinh nhanh hơn mà còn cung cấp khả năng bảo vệ tốt hơn trước nhiễm trùng. Đáng chú ý, hiệu ứng này không chỉ dừng lại ở phản ứng tức thời mà còn ảnh hưởng đến việc hình thành tế bào T nhớ (memory T cells) – thành phần quyết định khả năng miễn dịch lâu dài. Các tế bào T nhớ được tạo ra trong trạng thái “đã ăn” cho thấy hoạt động chuyển hóa cao hơn và duy trì khả năng đáp ứng mạnh mẽ trong thời gian dài, thậm chí kéo dài hàng tháng đến hơn một năm.
Một điểm đáng chú ý khác là hiệu ứng này xảy ra rất nhanh. Chỉ trong vòng vài giờ sau khi ăn, các thay đổi về chuyển hóa và chức năng của tế bào T đã được ghi nhận rõ rệt. Điều này cho thấy trạng thái dinh dưỡng có thể điều chỉnh đáp ứng miễn dịch trong thời gian ngắn, chứ không chỉ là kết quả của các thay đổi dài hạn trong chế độ ăn.
Về cơ chế, các nhà nghiên cứu cho rằng việc tăng khả năng tiếp nhận và sử dụng năng lượng giúp tế bào T nhanh chóng chuyển sang trạng thái hoạt hóa. Ngoài ra, khả năng tăng cường tổng hợp protein cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị sẵn sàng cho phản ứng miễn dịch khi có tác nhân xâm nhập.
Từ góc độ ứng dụng, những phát hiện này mở ra nhiều hướng nghiên cứu và thực hành mới. Trong lĩnh vực vaccine, việc xác định thời điểm tiêm chủng phù hợp với trạng thái dinh dưỡng có thể giúp tối ưu hóa đáp ứng miễn dịch. Trong điều trị ung thư, đặc biệt là các liệu pháp miễn dịch như CAR-T, tế bào T được thu nhận từ cơ thể ở trạng thái đã ăn cho thấy hoạt tính chống ung thư cao hơn so với khi thu nhận trong trạng thái nhịn ăn. Điều này gợi ý rằng việc điều chỉnh dinh dưỡng trước các can thiệp y khoa có thể cải thiện hiệu quả điều trị.
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng có những hạn chế nhất định. Chế độ ăn của người tham gia không được kiểm soát chặt chẽ, do đó chưa thể xác định cụ thể thành phần dinh dưỡng nào đóng vai trò quan trọng nhất trong việc tăng cường hoạt động của tế bào T. Vì vậy, các nghiên cứu tiếp theo với chế độ ăn được kiểm soát sẽ cần thiết để làm rõ mối liên hệ giữa từng loại chất dinh dưỡng và đáp ứng miễn dịch.
Tổng thể, nghiên cứu này cung cấp một góc nhìn mới trong miễn dịch học hiện đại, nhấn mạnh vai trò của miễn dịch học chuyển hóa (immunometabolism). Không chỉ “ăn gì”, mà “ăn vào thời điểm nào” cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng bảo vệ của hệ miễn dịch.
Những phát hiện này góp phần giải thích cơ sở khoa học cho quan niệm dân gian “feed a cold” (nên ăn khi bị cảm), đồng thời mở ra tiềm năng ứng dụng trong y học cá thể hóa, nơi dinh dưỡng và miễn dịch được tích hợp để tối ưu hóa sức khỏe và hiệu quả điều trị.
Tác giả: TS. Nguyễn Trí Nhân, Khoa Khoa học Thực phẩm và Sức khoẻ, Trường Đại học Kiên Giang (Email: ntnhan82@vnkgu.edu.vn)
Nguồn:
1. Howe, N. P. (2026, April 29). Why you should ‘feed a cold’: eating primes immune cells for action. Nature. https://doi.org/10.1038/d41586-026-01362-6
2. Kumar A. et al. (2026). Postprandial lipid metabolism durably enhances T cell immunity. Nature. https://doi.org/10.1038/s41586-026-10432-8
